Thư viện ảnh xưa
XÁNG – cái góp phần làm thay đổi đồng bằng Nam Bộ

Tại miền Tây Nam Kỳ, Xáng đang đào kênh – 1930

“Xáng” là một thiết bị tích hợp nhiều thành phần : một tàu hay xà lan (chaland) có thể tự hành (bằng máy), độ mớm nước nông để có thể di chuyển trên các vùng nước không sâu, có sức chứa lớn để đặt máy móc, nhiên liệu, người vận hành . Chức năng chính là  đào, nạo vét đất để tạo ra những dòng kênh tạo đường giao thông vận tải nội thủy và dẫn nước tưới tiêu để cải tạo đất và canh tác trên những cánh đồng lớn mới được khai phá hay cải tạo. Động lực vận hành thưở ban đầu chủ yếu là máy hơi nước, với nồi xúp de được đốt bằng than hay củi (nên có ống khói to). Thiết bị quan trọng nhất là có hệ thống gầu xúc  và những cần trục như những cánh tay dài vươn sang 2 phía để chuyển đất, bùn sang 2 bên tạo vách và cạp đất củng cố bờ kênh. (1) Thuật ngữ tiếng Pháp về thiết bị này, thường dùng là “drague”. Sau này có những loại tàu chuyên dụng gọi là tàu cuốc chủ yếu chạy bằng dàu, để nạo vét sông, cửa sông, cảng hay luồng lạch trên biển…

Tên gọi “xáng” về nguồn gốc ngôn ngữ vẫn chưa được giải thích rõ ràng, nhưng nó ăn sâu vào đời sống ngôn ngữ, đặc biệt là miền Tây Nam Bộ nơi thiết bị này từ nửa sau thế kỷ XIX đã góp phần làm thay đổi diện mạo nền sản xuất nông nghiệp tại đây. Công suất ấn tượng của nó trong việc cạp đất đã có mặt trong những thành ngữ hiện đại, ví như để nói những kẻ tham nhũng ăn cắp nhiều công quỹ, đặc biệt là đất đai, người ta không chỉ dùng các thành ngữ đã có như “ăn như mỏ khoét”, “ăn như cọp, như hùm”… mà còn “ăn như xáng xúc”!.

Nói về tác động của xáng đối với công cuộc khẩn hoang Nam Bộ thời cận đại cũng là một mặt của cuộc khai thác thuộc địa của người Pháp, sách “Lịch sử Thủy lợi Việt Nam” của chuyên gia Phan Khánh chủ biên đã dành 2 chương 7 và 8 (tr.155-179) đưa ra những  dẫn chứng và con số rất ấn tượng. Ngay trong khi  còn đang tiến hành bình định cuộc đề kháng của nhân dân Nam Kỳ, Đô đốc Duppré đã dùng 2 xáng đi theo các chiến hạm đào sông Bến Lức và Bảo Định để  mở đường thủy tiến đánh miền Tây, rồi cải tạo năng lực giao thông và thủy lợi cho các vùng mới chiếm đóng. Khi đứng đầu Soái phủ, Duppré còn cho lập một ủy ban chuyên nghiên cứu nạo vét, cải tạo kênh rạch và xáng trở thành một vũ khí đắc lực.

Xáng, phương tiện đào kênh ở Nam Kỳ – VN livres, I, p.08490 (chưa rõ gốc ảnh)

Từ 1880-1890, chính quyền thuộc địa đã tổ chức đào được tại vùng Cần Thơ, Bạc Liêu 2,1 triệu m3, mở rộng thêm 169.000 ha đất canh tác. Trung bình hàng năm khối lượng đất đào ngày một tăng, từ 1894-1897 là 120.000m3, 1897-1903 là 877.000m3 và 1903-1904 là 3.495.000m3/năm. Ngày 8-9-1900, Toàn quyền Lanessan thành lập một hội đồng gồm quan cai trị , chủ đất và kỹ sư nghiên cứu một chương trình đào kênh cho toàn Đồng Bằng Cửu Long, chương trình được duyệt vào 11-1900. Khối lượng kênh đào tăng vọt, từ 1905 đến 1913 đào được 37.528.000m3…Rất nhiều kênh mới được hình thành thời thưộc địa…

Ví dụ : kênh Xáng Xà No là con kênh dài đổ ra Sông Cần Thơ, chảy qua Thành phố Cần Thơ. “Xà No” theo ngôn ngữ bản địa Srak No có nghĩa là vùng đất có cây điên điển. Nó được người Pháp tổ chức đào từ đầu thế kỷ XX (1901-1903), theo Sơn Nam thì người Pháp đã dùng 4 chiếc xáng, mỗi chiếc công suất 350 mã lực, mỗi gàu có dung tích 375 lít, “thổi” bùn xa tới 60m và hoạt động nhờ máy  hơi nước đốt bằng củi…để đào chỉ trong 3 năm một con kênh dài 34km, lòng kênh hình thang bề rộng mặt nước là 60m, phía đáy là 40m. Kênh hoàn thành tạo ra những cánh đồng trồng lúa rộng lớn và thu hút các nhà đầu tư  kể cả người Pháp hay người Hoa và cư dân bản địa đến vùng đất mới giàu tiềm năng phát triển.

QXN

(1) Có nhiều cách định nghĩa thiết bị này : “Máy trang bị cần cẩu gắn cái gàu to để cạp, xúc lượng bùn đất lớn, nạo vét kinh rạch, sông ngòi” (Bùi Kiên Thành- Phương ngữ Nam Bộ); “Xáng, phương tiện di chuyển dưới nước dùng để đào kênh vét bùn”).

Tham khảo : Phan Khanh…Lịch sử Thủy Lợi VN, Lê Minh Quốc “Ăn đất, ăn tất, ăn như xáng xúc…” Tuổi Trẻ Online, 22-5-2019

Các chuyên đề khác
Chuyên đề
XÁNG – cái góp phần làm thay đổi đồng bằng Nam Bộ
Tại miền Tây Nam Kỳ, Xáng đang đào kênh – 1930 “Xáng” là một thiết bị tích hợp nhiều thành phần : một tàu hay xà lan (chaland) có thể tự hành (bằng máy),...
Chuyên đề
Tiêm chủng ở nước ta
Bệnh đậu mùa là một căn bệnh thời khí và lây lan bằng vi trùng và tương tác với thời tiết hay các hiện tượng thiên nhiên cực đoan gây ra những nạn dịch phổ...
0
Rất thích suy nghĩ của bạn, hãy bình luận.x
()
x